Ngày 2/12/2015 tại Vĩnh Phúc, Bộ Y tế phối hợp với Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tổ chức Đối thoại Chính sách Y tế cho Người cao tuổi. Tham dự Đối thoại có PGS. TS. BS. Phạm Lê Tuấn Thứ - trưởng Bộ Y tế, bà Anjana Bhushan- Điều phối viên Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khu vực Tây Thái Bình Dương, các đại biểu trong nước và quốc tế đến từ các cơ quan Đảng, Quốc hội, Chính phủ, các bộ/ngành trung ương, các địa phương, các viện nghiên cứu, trường đại học, các tổ chức xã hội và nghề nghiệp, các đối tác phát triển, các chuyên gia, diễn giả của WHO, Ngân hàng thế giới, Thụy Điển, Hongkong.

Thế giới đang già hóa

Trên thế giới hiện nay, cứ 1 giây có 2 người vừa bước vào tuổi 60, tức là trung bình mỗi năm có gần 58 triệu người tròn 60 tuổi. Trung bình cứ 9 người trên trái đất có 1 người từ 60 tuổi trở lên và tỷ số này sẽ là 5:1 vào năm 2050. Nếu như năm 1950, toàn thế giới có 205 triệu người từ 60 tuổi trở lên, năm 2012 là 810 triệu người, chiếm 11% dân số thế giới, đến năm 2050 sẽ là hơn 2 tỷ người, chiếm 22% tổng dân số thế giới.

Già hoá dân số đang diễn ra trên tất cả các khu vực và các quốc gia với tốc độ khác nhau, trong đó nhanh nhất là ở các nước đang phát triển. Liên Hợp Quốc nhận định, thế kỷ XXI là thế kỷ của già hoá dân số.

Theo bà Anjana Bhuschan, Điều phối viên của WHO khu vực Tây Thái Bình Dương, châu Á vẫn là khu vực có số lượng người cao tuổi lớn nhất thế giới (447 triệu người, chiếm 55,2% dân số cao tuổi trên thế giới) bởi các quốc gia có quy mô dân số lớn trên thế giới đều tập trung tại châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Indonesia… cho đến năm 2050, thứ hạng này vẫn thuộc về châu Á và khi đó, người cao tuổi châu Á chiếm tới 61,7% dân số cao tuổi trên thế giới. Tiếp theo là đến châu Âu, Bắc Mỹ, Mỹ La tinh và vùng Caribbean, châu Phi và cuối cùng là châu Úc.

Tại ASEAN có hơn 54 triệu người cao tuổi, chiếm 9% tổng dân số khu vực, dự báo đến năm 2050 nhóm dân số này sẽ tăng lên là 24% và sẽ trở thành khu vực có dân số già. Ba thành viên đang già hóa hiện nay sẽ trở thành siêu già là Singapore (38%), Thái Lan (32%) và Việt Nam (31%); các thành viên khác đều sẽ ở giai đoạn già hóa hoặc dân số già.

Gần 40% người cao tuổi chưa có bảo hiểm y tế

Năm 2011, Việt Nam chính thức bước vào thời kỳ “già hóa dân số”. Khi đó, cứ 11 người dân mới có 1 người cao tuổi, dự báo đến năm 2029, tỷ lệ này là 6:1 và năm 2049 là 4:1. Tốc độ già hóa của Việt Nam thuộc hàng nhanh nhất thế giới. Năm 2050, Việt Nam sẽ trở thành quốc gia siêu già với hơn 32 triệu người cao tuổi.

Số lượng và tỷ trọng người cao tuổi lớn và tăng nhanh như vậy sẽ đặt ra những thách thức rất lớn cho Việt Nam trong việc đảm bảo quyền và khả năng tiếp cận, thụ hưởng chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội, an toàn và môi trường thân thiện với người cao tuổi. Người cao tuổi Việt Nam chủ yếu sống ở nông thôn (gấp 2,6 lần khu vực thành thị), làm nông nghiệp và là nông dân. Đa số người cao tuổi nước ta chưa có thói quen khám bệnh định kỳ vì vậy khi phát hiện bệnh thường ở giai đoạn muộn khiến việc chữa trị rất khó khăn. Theo Điều tra Quốc gia về người cao tuổi năm 2011, có đến 95% bệnh của người cao tuổi là bệnh mãn tính không lây truyền; gần 40% người cao tuổi bị bệnh hoặc chấn thương. Tỷ lệ người cao tuổi có bảo hiểm y tế còn thấp, chỉ 60,8%. Trong khi đó, đời sống vật chất của người cao tuổi còn gặp rất nhiều khó khăn: Chỉ có 35,6% (ở thành phố) và 21,9% (ở nông thôn) có lương hưu hoặc trợ cấp từ nhà nước.

Ông Nguyễn Trung Anh, Phó Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương nêu lên những thách thức về việc gia tăng các bệnh mạn tính, gia tăng nguy cơ tàn phế và chi phí y tế ngày càng tăng. Trong khi đó, hệ thống y tế lão khoa chưa đầy đủ, trang thiết bị còn thiếu thốn, đội ngũ cán bộ y tế chưa đáp ứng nhu cầu để giải quyết các bệnh đặc trưng của người cao tuổi. Tình trạng bệnh, tật đã ảnh hưởng lớn đến đời sống tâm lý, các hoạt động sinh hoạt hàng ngày và sự hoà nhập cộng đồng của người cao tuổi.

Tại cuộc đối thoại, TS. Khương Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Y tế khẳng định: với sự thay đổi về mô hình bệnh tật như hiện nay, mạng lưới cung ứng dịch vụ y tế ở tuyến cơ sở được đánh giá là chưa đủ năng lực để thực hiện tốt việc cung ứng dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu do thiếu nhân lực và hạn chế về chuyên môn, kỹ năng. Bên cạnh đó là những yếu tố như thu nhập thấp, chế độ đãi ngộ chưa thỏa đáng, điều kiện làm việc khó khăn, ít cơ hội đào tạo…

Tăng dự phòng, chăm sóc sức khỏe ban đầu

Với thuyết trình “Hệ lụy về già hóa đối với hệ thống y tế và chăm sóc lâu dài: một nghiên cứu khu vực và những bài học kinh nghiệm toàn cầu”, bà Kari Hurt, Giám đốc Điều hành và Trưởng nhóm sức khỏe của World Bank cho biết có khoảng 1/3 dân số cao tuổi không biết được các nguy cơ bệnh tật. Do vậy, cần hiểu được nhu cầu của các nhóm dân số cao tuổi khác nhau để kiểm soát tốt các nguy cơ. Đồng thời chuyển đổi mô hình khám chữa bệnh nhằm đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của các nhóm dân số nhất là trong bối cảnh chuyển đổi nhân khẩu và xu hướng già hóa dân số tăng mạnh. Việc nâng cao giá trị sử dụng đồng vốn trong hệ thống y tế, kiểm soát tốt các quá trình mua sắm cũng được nhấn mạnh. Để giảm chi phí khám chữa bệnh cho người cao tuổi, cần giảm các chi phí phát sinh ngoài bảo hiểm, đưa thêm thuốc vào danh mục thuốc do bảo hiểm y tế chi trả và trước nhất là tăng độ bao phủ của bảo hiểm y tế đối với người cao tuổi đặc biệt là cư dân vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn.

Điều phối viên của WHO khu vực Tây Thái bình dương, bà Anjana Bhushan trong thuyết trình về “Già hóa và sức khỏe ở Việt Nam và khu vực Tây Thái Bình Dương: hệ quả chính sách và ưu tiên hành động” giới thiệu khung hành động về già hóa và sức khỏe của WHO khu vực. Anjana Bhushan nhấn mạnh đến “những giải pháp tự thân” của mỗi quốc gia. Trong đó xác định vai trò của chính phủ làm gì, tư nhân làm gì, cộng đồng và gia đình đóng góp như thế nào. Đồng quan điểm này, GS. Alan Dilani, Giám đốc Học viện Thiết kế và Sức khỏe Quốc tế chia sẻ: Việc học hỏi các mô hình từ nước ngoài là tốt nhưng điều quan trọng là sự phù hợp và phát huy sức mạnh nội tại quốc gia. Ông cũng nhấn mạnh đến việc phòng chống bệnh tật, xây dựng và khuyến khích phong trào toàn dân tập thể dục thể thao, ăn uống đúng, lối sống lành mạnh, bỏ rượu bia, thuốc lá... và cho rằng việc quan tâm, đầu tư chăm sóc sức khỏe ban đầu ở tuyến cơ sở là rất quan trọng trong đó có việc tăng cường đưa bác sỹ về tuyến cơ sở như Việt Nam đã và đang làm. Giáo sư cũng nhấn mạnh đến việc cần có tầm nhìn chiến lược đối với vấn đề này của quốc gia.

Tại Đối thoại này, các diễn giả Thụy Điển và Hongkong đã chia sẻ về việc xây dựng môi trường thân thiện với người cao tuổi trong đó nhấn mạnh đến thiết kế nội thất, màu sắc, ánh sáng… tại gia đình, bệnh viện, công trình công cộng trên cơ sở phân tích đặc điểm, tích cách, tâm lý của người cao tuổi.

Phát biểu bế mạc Đối thoại, PGS.TS Phạm Lê Tuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế đã nêu bật những khó khăn, thách thức của Việt Nam trước sự biến đổi nhân khẩu mạnh mẽ, đặc biệt là tốc độ già hóa dân số nhanh và khẳng định cần có tầm nhìn chiến lược quốc gia về thích ứng với già hóa dân số, khuyến khích chăm sóc người cao tuổi dựa vào gia đình và cộng đồng trên cơ sở học tập kinh nghiệm các nước và đúc kết những mô hình đang triển khai tại Việt Nam, và tăng cường phối hợp liên ngành.

QUANG ĐẢNG