HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG TRUNG HỌC THÔNG QUA CÁC MÔN VĂN HÓA

(Khảo sát tại Tỉnh Trà Vinh)

Công tác hướng nghiệp giúp cho học sinh có thể lựa chọn nghề nghiệp đúng đắn và hình thành nỗ lực phấn đấu để đạt mục tiêu về nghề nghiệp đã được định hướng khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Vì vậy, hướng nghiệp cho học sinh Phổ thông trung học (PTTH) thông qua các môn học văn hóa ở nhà trường có ý nghĩa mang tính lâu dài, bền vững trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực của địa phương. Bài viết giới thiệu kết quả khảo sát “Chiến lược đào tạo nguồn nhân lực dưới tiếp cận định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT trên địa bàn tỉnh Trà Vinh” do trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện năm 2014.

Thực trạng công tác hướng nghiệp cho học sinh PTTH ở Trà Vinh

Hiện nay, giáo dục hướng nghiệp PTTH được thực hiện thông qua các con đường như dạy học các môn học cơ bản, tổ chức hoạt động giáo dục hướng nghiệp chính khóa, các hoạt động ngoại khóa, các hoạt động dạy học các môn công nghệ, các buổi sinh hoạt hướng nghiệp. Đồng thời, khai thác mối quan hệ giữa kiến thức môn học với các nghề, gắn nội dung của bài học với cuộc sống sản xuất bằng cách tích hợp, lồng ghép những kiến thức môn học với kiến thức nghề nghiệp giúp cho học sinh hiểu hơn về những vấn đề liên quan đến nghề trong xã hội, phát hiện và bồi dưỡng những năng khiếu cho học sinh. Trên cơ sở đó, giáo viên định hướng chọn nghề cho học sinh phù hợp với năng khiếu đó (Trương Thị Hoa, 2014).

Theo khảo sát “Chiến lược giáo dục-đào tạo ở Trà Vinh dưới tiếp cận hướng nghiệp”, đa số học sinh (91,7%) cho rằng, các môn học đều có lồng ghép hướng nghiệp, tuy nhiên, một tỷ lệ nhỏ các em học sinh (8,3%) cho rằng, không có hoặc không biết có lồng ghép hướng nghiệp vào trong các môn học văn hóa trong trường.

Điều này cho thấy rằng, các trường PTTH trên địa bàn tỉnh Trà Vinh đã có sự quan tâm đến hoạt động hướng nghiệp và được thực qua lồng ghép chương trình hướng nghiệp vào các môn học văn hóa. 7,8% và 48,7% giáo viên cho rằng nhà trường “rất thường xuyên” và “thường xuyên” thực hiện lồng ghép hướng nghiệp thông qua các môn học chính khóa. Đồng thời, khảo sát này còn phản ánh về sự quan tâm của các em học sinh đối với sự lựa chọn ngành nghề trong tương lai.  

Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc đánh giá có lồng ghép hướng nghiệp trong các môn học chính khóa mà nghiên cứu cũng đã cụ thể hóa ở các môn học nhằm xem xét các môn học nào có xu hướng lồng ghép nhiều hơn. Kết quả khảo sát tại các trường PTTH trên địa bàn tỉnh Trà Vinh cho thấy, tỷ lệ  học sinh được hỏi cho rằng môn toán có lồng ghép chiếm cao nhất (49,0%) và thấp nhất là môn thể dục (4,1%) (Hình 2).

Biểu đồ 1. Lồng ghép hướng nghiệp vào các môn cụ thể

theo quan niệm của học sinh PTTH ở Trà Vinh (%)

                        

 

Như vậy, theo quan niệm của học sinh, môn toán có xu hướng lồng ghép cao nhất so với các môn học khác. Có thể, thứ nhất, môn toán là một học có gắn với nhiều khối thi đại học, cao đẳng; thứ hai, môn toán cũng là chiếm số tiết khá nhiều trong khung chương trình học tập của học sinh PTTH nói riêng, học sinh các cấp nói chung. Do đó, tần suất các em học sinh tiếp xúc với giáo viên bộ môn này cũng nhiều hơn và giáo viên cũng có cơ hội chia sẻ những vấn đề liên quan đến việc chọn khối thi đại học, cao đẳng cũng như các ngành nghề liên quan đến môn toán. Cách lý giải thứ hai dường như cũng phù hợp với bộ môn ngữ văn, cũng là một có số tiết khá nhiều trong khung chương trình học tập của học sinh. Mặc dù môn ngữ văn khá gần gũi với cuộc sống nhưng nó ít được các em học sinh quan tâm. Nếu có chăng thì chỉ các em có dự định thi khối C, D. Vì thế, hướng nghiệp được ghép ở bộ môn này thấp hơn môn toán một chút. Trong khi đó, môn thể dục có tỷ lệ học sinh cho rằng có lồng ghép định hướng nghề nghiệp chiếm thấp nhất bởi, quan niệm của các em học sinh xem môn này là môn phụ, số ít cũng như các em dường như không quan tâm đến bộ môn này và cộng với không gian học môn này khá loãng nên giáo viên bộ môn ít có cơ hội chia sẻ về ngành nghề liên quan đến bộ môn thể dục. Nếu có chăng thì chỉ chia sẻ mang tính chất cá nhân đối với những học sinh đam mê và có năng khiếu thể thao. Do đó, tỷ lệ học sinh cho rằng bộ môn thể dục có lồng ghép hướng nghiệp chiếm khá thấp cũng là điều dễ hiểu. 

Có sự khác biệt nhỏ về việc lồng ghép giữa các khối lớp cũng như các môn học cụ thể trong khung chương trình học tập của các em. Để có cơ sở khẳng định về việc lồng ghép nội dung hướng nghiệp cho học sinh ở các môn học văn hóa, nghiên cứu xem xét đánh giá của giáo viên khi tham gia giảng dạy các môn học văn hóa về việc lồng ghép các nội dung hướng nghiệp. Khảo sát với 309 giáo viên ở các trường PTTH ở tỉnh Trà Vinh cho thấy, 83,1% giáo viên trả lời có tham gia vào hướng nghiệp cho học sinh. Trong đó 84,0% cho rằng họ tham gia hướng nghiệp thông qua lồng ghép vào nội dung các môn học.

Có thể nói, kết quả này đã phản ánh tính tích cực và trách nhiệm của giáo viên đối với sự lựa chọn ngành nghề tương lai của các em học sinh. Xét cụ thể về từng môn học, giáo viên cho rằng họ lồng ghép nội dung hướng nghiệp vào môn vật lý là chiếm tỷ cao nhất (13,4%), tiếp đến là môn ngữ văn (13,0%) và thấp nhất là các môn khác (0,8%) (Biểu 2).

Biểu đồ 2. Đánh giá của giáo viên về lồng ghép nội dung hướng nghiệp theo môn học (%)

                           

Tỷ lệ giáo viên cho rằng môn vật lý lồng ghép nội dung hướng nghiệp chiếm cao nhất bởi lý giải rằng, trong quá trình giảng dạy, những bài học liên quan đến áp suất, cơ học, điện… là những nội dung rất gần với đời sống hàng ngày cho nên giáo viên dạy bộ này thường tư vấn cho các em lựa chọn những ngành học sau này liên quan đến vật lý hoặc cũng hướng cho các em học nghề như cơ khí, điện tử, điện lạnh…

Ngoài ra, môn ngữ văn cũng chiếm tỷ lệ đứng vị thứ hai, bởi môn này cũng khá gần và dễ chia sẽ những nội dung liên quan đến hướng nghiệp, giúp các em hiểu hơn các ngành nghề có liên quan đến môn học này.

Nếu so sánh với phát hiện về lồng ghép nội dung hướng nghiệp giữa học sinh và giáo viên thì kết quả khảo sát dường như có sự khác biệt, học sinh cho rằng môn toán là môn học có xu hướng lồng ghép nội dung hướng nghiệp nhiều nhất, trong khi đó, giáo viên lại cho rằng là môn vật lý. Sở dĩ có sự khác biệt này là do cách nhìn nhận cũng như cách hiểu của mỗi nhóm đối tượng khảo sát về việc lồng ghép. Thực tế cho thấy, các em học sinh được khảo sát là nhóm đối tượng vừa hoàn thành xong lớp 10, lớp 11 cho nên những năm đầu cấp các em học sinh dường như ít quan tâm đến những hoạt động liên quan đến hướng nghiệp; trong khi đó, giáo viên là người đang giảng dạy ở 3 khối lớp 10, 11, 12 và họ cũng có những tư vấn, chia sẻ thông tin liên quan đến hướng nghiệp ở các cấp học với mức độ khác nhau. Hơn nữa, đánh giá của học sinh là xuất phát từ những gì mà các em có thể nhận được từ phía giáo viên; còn đánh giá của giáo viên thì xuất phát từ quan điểm của người dạy. Cho nên, nhiều lúc giáo viên có lồng ghép nhưng bản thân học sinh không nhận thấy điều đó. Do đó, có sự khác nhau về tỷ lệ của người trả lời về nội dung hướng nghiệp được lồng ghép giữa giáo viên và học sinh cũng là điều dễ hiểu.

Nhìn chung, kết quả khảo sát định lượng từ hai nhóm đối tượng học sinh và giáo viên khá thống nhất. Các trường PTTH trên địa bàn tỉnh Trà Vinh có việc lồng ghép nội dung hướng nghiệp vào các môn học chính khóa. Mặc dù vậy, tùy theo từng môn học và nội dung của bài học mà các giáo viên có cách lồng ghép nội dung khác nhau như tư vấn khối thi, các ngành nghề liên quan đến môn học và hướng tìm kiếm việc làm hoặc có thể kể chuyên vui về hướng nghiệp, hoặc cũng có thể đưa ra những tấm gương thành công trong công nghiệp khi họ lựa chọn đúng ngành nghề. Có thể nói, những cách lồng ghép này sẽ giúp cho học sinh dễ hình dung về những ngành nghề mà các em dự định lựa chọn sau khi tốt nghiệp PTTH. Việc lồng ghép nội dung hướng nghiệp vào các môn học văn hóa là đúng đắn và phù hợp trong quá trình hướng nghiệp cho học sinh.  

Kết luận và gợi ý giải pháp                  

Các bằng chứng nghiên cứu khẳng định hiệu quả của lồng ghép hướng nghiệp vào các môn học chính khóa đối với định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Tuy nhiên, hiệu quả này còn tùy thuộc vào tính chất của các môn học, bởi việc lồng ghép chịu tác động của nhiều yếu tố như giới, thời gian công tác, tính chất môn học của các giáo viên đảm nhận và các yếu tố xã hội như cơ hội tiếp cận thông tin hướng nghiệp, sự quan tâm của nhà trường, sự hưởng ứng của học sinh, cơ hội học tập. Để nâng cao hiệu quả của lồng ghép hướng nghiệp nhằm góp phần nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, giáo dục hướng nghiệp nói riêng trên địa bàn tỉnh Trà Vinh, nghiên cứu gợi ý một số giải pháp:

  1. Phát huy tính tích cực của giáo viên bộ môn và có biện pháp khuyến khích đối với những giáo viên thực hiện tốt việc lồng ghép hướng nghiệp vào trong giảng dạy. Nhà trường cần có những cơ chế khen thưởng đối với những thực hiện tốt việc lồng ghép và có chế tài nghiêm khắc đối với những giáo viên có thái độ không đúng với việc lồng ghép để đội ngũ giáo viên sẽ tích cực hơn trong việc lồng ghép.
  2. Nhà trường cần tạo cơ hội cho giáo viên được tham gia tập huấn các nội dung hướng nghiệp và phối hợp tích cực và chặt chẽ đối với Sở Giáo dục trong việc đề xuất và tham mưu tổ chức tập huấn nội dung hướng nghiệp cho các giáo viên bộ môn. Ngoài ra, nhà trường cần tổ chức giao lưu với các trường trên địa bàn tỉnh hoặc ngoài tỉnh để học hỏi kinh nghiệm lồng ghép hướng nghiệp trong giảng dạy. Nhà trường có thể kêu gọi sự hỗ trợ của các doanh nghiệp, phụ huynh học sinh và các nguồn lực có thể huy động khác. 
  3. Sở Giáo dục thường xuyên tập huấn về kỹ năng tư vấn và lồng ghép hướng nghiệp cho giáo viên, đặc biết chú đến khía cạnh giới và tính đặc thù của các môn học.

Giáo viên cũng cần chủ động tìm kiếm nguồn thông tin và các phương pháp lồng ghép nhằm thu hút và tạo sự hứng thú tham gia của học sinh. Để làm được điều này, nhà trường cần trang bị các phương tiện tìm kiếm, đặc biệt là Internet, sách báo liên quan đến hướng nghiệp.

 

PHAN THUẬN