NHỮNG GIẢI PHÁP LÂU BỀN ĐỂ THỰC HIỆN CÁC QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI TỊ NẠN TRÊN THẾ GIỚI

Tình hình và vấn đề người tị nạn trên thế giới Di cư gồm di cư nội địa (hay di cư trong nước) và di cư quốc tế (hay di cư nước ngoài) được xác định là một trong những vấn đề toàn cầu của thế kỷ 21 và di cư tiếp tục đóng một vai trò quan trọng ngày càng tăng trong các vấn đề quốc tế và quốc gia. Ngày nay càng có nhiều người di cư hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử loài người. Có nhiều lý do, nguyên nhân cho việc di cư như để định cư, tìm kiếm việc làm, học tập, đoàn tụ gia đình, bảo đảm một tương lai tốt đẹp hơn cho con cái… Ngoài ra, nhiều người khác còn rời quê hương đất nước để chạy trốn khỏi tội phạm, bạo lực, xung đột, khủng bố, mất an ninh, phân biệt đối xử, các thảm họa thiên nhiên và suy thoái môi trường, đói nghèo... Trong các thập kỷ tới, những yếu tố dân số học, toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu sẽ làm gia tăng áp lực di cư ở cả trong và ngoài biên giới quốc gia.

Theo Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM)1, trên thế giới trong năm 2017 có 7.300 triệu người và cứ 7 người lại có một người di cư, với ước tính khoảng 1.000 triệu người, trong đó 740 triệu người là di cư trong nước và khoảng 244 triệu người khác là người di cư quốc tế sống ngoài quốc gia gốc của họ, chiếm 3,3% dân số thế giới. Trong số 244 triệu người sống ở nước ngoài này (tăng 41% so với năm 2000) có hơn 90% là người di cư vì mục đích kinh tế. Cứ 1 trong số 33 người trên thế giới ngày nay là người di cư, với tỷ lệ tăng hàng năm khoảng 2,9%. Thêm vào đó, ước tính toàn cầu có ít nhất 50 triệu người di cư trái phép hay không có đủ giấy tờ. - một con số lên tới 15% đến 25% tổng số người di cư quốc tế.

Theo Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR), thế giới đang phải chứng kiến mức kỷ lục từ trước tới nay về số người bị buộc phải di dời ra nước ngoài hay trong nước do bị truy bức, xung đột, bạo lực, thảm họa môi trường, biến đổi khí hậu hay do các vi phạm quyền con người, với 68,5 triệu người (44.500 người/ngày hay 20 người/phút), riêng trong năm 2017 là 16,2 triệu người. Trong số này, có khoảng 40 triệu người bị buộc phải di dời trong nước2.

Năm 2017 là năm thứ sáu liên tiếp có số người bị buộc phải đi di dời ra nước ngoài hiện đã vượt qua số người phải di dời khỏi các quốc gia của họ trong Chiến tranh Thế giới lần thứ hai và dự báo con số này vẫn tiếp tục tăng lên bất kể các cố gắng của Liên Hợp Quốc và những quốc gia liên quan.

Trong số những người bị buộc phải di dời ra nước ngoài trong năm 2017 đó có 25,4 triệu người tị nạn, tăng 2,9 triệu người so với năm 2016. Trong tổng số người tị nạn có quá nửa là người dưới 18 tuổi mà số đông không đi cùng bố mẹ hay không có người lớn đi cùng, với 75.000 trẻ em không có bố mẹ hay người thân đi cùng trong năm 2016 chờ xét duyệt được đi tị nạn3. Bên cạnh đó, trên thế giới có 3,1 triệu người đang xin chờ quy chế tị nạn (Đức đứng đầu với 720.000 nguời, Mỹ: 262.000 người và Italia: 123.000 người3) và 10 triệu người không quốc tịch2, tức là những người bị từ chối quyền có quốc tịch và không được tiếp cận những quyền cơ bản như giáo dục, chăm sóc sức khỏe, việc làm và tự do đi lại.

85% số người tị nạn hiện ở các nước đang phát triển và trong số người tị nạn có hơn 20% là người Palestine. Phần đông số còn lại đến từ 5 nước là Xi-ri, Áp-ga-ni-xtan, Nam Xu đăng, Mi-an-ma và Xô-ma-li. 10 nước hiện chứa nhiều người tị nạn nhất là Thổ Nhĩ Kỳ (3,5 triệu, chủ yếu đến từ Xi-ri), Gióc-đa-ni (2,9 triệu), Pa-kit-xtan (1,4 triệu), Li băng (1,4 triệu), I-ran (979.400), Đức (970.400), Băng-la-đét (932,200), Xu đăng (906.000) và Ê-ti-ô-pi (889.400). Có 555.000 người hồi hương trong năm 2016, gấp hơn hai lần so với năm 2015 mà chủ yếu từ Pa-kit-xtan trở về Áp-ga-ni-xtan (384.000 người).

Phần đông người tị nạn hiện ở Xi-ri mà ở đó có 6,3 triệu người tị nạn phải chạy khỏi đất nước để tránh những cuộc xung đột đang tiếp diễn. Nhiều nước châu Âu đang xem xét để tiếp nhận số đông người tìm kiếm qui chế tị nạn từ các nước khác như I-rắc và Ap-ga-ni-xtan. Tuy nhiên những cuộc xung đột vũ trang khác nhau như chiến tranh đang tiếp diễn ở Xi-ri, khủng hoảng kinh tế ở Vê-nê-du-ê-la... tiếp tục buộc nhiều người tìm đến những nơi an toàn và giầu có hơn trên thế giới như Mỹ, I-ta-li-a và Đức mà hiện các quốc gia này đang tìm cách đóng cửa biên giới quốc gia để ngăn chặn những dòng người đến nhập cư ồ ạt. Riêng khu vực châu Á-Thái Bình Dương với 45 nước và vùng lãnh thổ trong năm 2017 đã có 3,7 triệu người tị nạn, 2,4 triệu người bị buộc phải đi lánh nạn trong nước và 1,6 triệu người không quốc tịch2.

Ở nhiều nước trên thế giới, 60% số người tị nạn thường tập trung ở những vùng đô thị; một số ít sống trong các trại tị nạn mà thường là những trại do chính phủ các quốc gia tiếp nhận hoặc những tổ chức phi chính phủ (NGO) xây dựng3. Những người tị nạn sống tại đây được nhận trợ giúp cơ bản về lương thực, hỗ trợ về các nhu cầu y tế, sức khỏe, cho đến khi họ có điều kiện quay trở lại quê hương, hoặc có điều kiện hòa nhập vào đời sống xã hội bên ngoài. Nhiều trường hợp trong thực tế, do chiến tranh, xung đột hoặc thảm họa kéo dài, những người tị nạn sau nhiều năm vẫn không thể trở về và có cuộc sống an toàn ở quê hương. Khi đó thì họ sẽ được thu xếp để tái định cư ở một quốc gia thứ ba, thường là cách xa biên giới quốc gia gốc của họ. Tuy nhiên, việc thu xếp tái định cư không đơn giản, chính vì vậy trên thực tế cuộc sống của những người tị nạn thường kéo dài trong các trại tị nạn với sự thiếu thốn nghiêm trọng về các nhu cầu vật chất cơ bản, không có quyền lợi, họ thường trở thành nạn nhân của bạo lực và bạo hành tình dục, tham gia vào các đội quân khủng bố, hoặc chết vì bệnh tật.

Ngày 20/6 hàng năm được Liên Hợp Quốc chọn là Ngày Tị nạn Thế giới, để nâng cao nhận thức về tình trạng của những người tị nạn trên khắp thế giới. Ngày này được kỷ niệm hàng năm tại hơn 100 quốc gia, với sự tham gia của các quan chức chính phủ, nhân viên cứu trợ nhân đạo, tổ chức nhân đạo, người nổi tiếng, thường dân và bản thân người tị nạn. Ngày Tị nạn Thế giới lần đầu tiên được tổ chức vào năm 2001 để kỉ niệm 50 năm Liên Hợp Quốc thông qua Công ước về Vị thế Người tị nạn năm 1951 khi tổng số người tị nạn trên toàn thế giới là 12 triệu. Hàng năm vào ngày này, UNHCR xuất bản báo cáo về số lượng người tị nạn và những người khác trên toàn thế giới đã bị buộc phải rời bỏ nhà cửa do chiến tranh, xung đột và khủng bố, truy bức.

Các khuôn khổ luật quốc tế về tị nạn, luật quốc tế về quyền con người và luật nhân đạo quốc tế

Các khuôn khổ pháp luật đã được hình thành từ đầu thế kỉ 20 tới nay để bảo vệ và thực hiện các quyền của người tị nạn, gồm luật quốc tế về tị nạn, luật quốc tế về con người và luật nhân đạo quốc tế. Cộng đồng quốc tế, đặc biệt Liên Hợp Quốc ngay sau khi ra đời đã xây dựng và phát triển những chuẩn mực để tăng cường việc bảo vệ người tị nạn, mà đáng kể nhất là Công ước về Vị thế người tị nạn năm 1951 (hay còn được gọi là Công ước Tị nạn) và Nghị định thư bổ sung năm 1967.

Công ước Tị nạn chấp nhận đinh nghĩa về “người tị nạn” (Điều 1.A.2) để áp dụng cho bất kì ai: ”do sự sợ hãi có cơ sở là bị ngược đãi vì những lý do chủng tộc, tôn giáo, dân tộc, hoặc do là thành viên của một nhóm xã hội cụ thể nào đó, hay vì quan điểm chính trị, đang ở ngoài đất nước mà người đó có quốc tịch và không thể, hoặc, do sự sợ hãi như vậy, không muốn tiếp nhận sự bảo vệ của quốc gia đó; hoặc người không có quốc tịch đang sống ở ngoài quốc gia mà trước đó hoặc đã từng cư trú do kết quả của những sự kiện đó mà không thể, hoặc do sự sợ hãi, mà không muốn trở lại quốc gia đó”.

Quan niệm về người tị nạn sau đó được Nghị định thư năm 1967 của Công ước mở rộng là bao gồm những người rời bỏ quốc gia của mình vì lý do chiến tranh, xung đột hoặc bạo lực, thảm sát xảy ra tại những nơi này. Khái niệm về người tị nạn đôi khi được mở rộng hơn nữa, bao gồm cả những người đi khỏi chỗ ở ngay bên trong quốc gia của họ (Điều 1).

Liên Hợp Quốc bên cạnh đó cũng đã thông qua những văn kiện liên quan khác (có hiệu lực pháp lý với quốc gia thành viên) một số “luật cứng” chọn lọc sau:

  • Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (ICSCR).
  • Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR).
  • Công ước quốc tế về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt chủng tộc (ICERD).
  • Công ước quốc tế về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ (CEDAW).
  • Công ước về chống tra tấn và những hành động đối xử hoặc trừng phạt mang tính độc ác, vô nhân đạo hay hạ nhục (CAT).
  • Công ước quốc tế về bảo vệ các quyền của tất cả người lao động di cư và thành viên gia đình họ (ICRMW).
  • Công ước về quyền của người khuyết tật (CRPD).
  • Công ước quốc tế về bảo vệ tất cả mọi người không bị cưỡng bức đưa đi mất tích.
  • Công ước về quyền trẻ em (CRC) và hai nghị định thư bổ sung (Nghị định thư không bắt buộc về buôn bán trẻ em, mại dâm trẻ em và văn hóa phẩm khiêu dâm trẻ em bổ sung Công ước về quyền trẻ em (OP-CRC-SC) và Nghị định thư không bắt buộc về sự tham gia của trẻ em trong xung đột vũ trang (OP-CRC-AC).
  • Công ước Liên Hợp Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (UNTOC) và hai nghị định thư bổ sung như Nghị định thư về việc ngăn ngừa, trấn áp và trừng trị việc buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ (TIPP) và trẻ em và Nghị định thư về chống đưa người di cư trái phép bằng đường bộ, đường biển và đường không (SOM).
  • Công ước về quy chế không quốc tịch.
  • Công ước về giảm tình trạng không quốc tịch…

Một số văn bản liên quan là “luật mềm” gồm Tuyên ngôn Phổ quát về quyền con người (UDHR), Tuyên ngôn về quyền con người của những cá nhân không phải là công dân của những nước mà họ đang sinh sống… Hiện Liên Hợp Quốc đang dự thảo Tuyên ngôn về quyền của người bị trục xuất.

Chương trình Nghị sự 2030 vì phát triển bền vững do các nhà lãnh đạo thế giới thông qua năm 2015 với các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) để hoàn thành vào năm 2030 liên quan trực tiếp đến vấn đề di cư, đặc biệt di cư quốc tế. Chương trình kêu gọi các nước trên thế giới đề ra và thực hiện những chính sách phù hợp với người di cư trên cơ sở quyền con người, xóa bỏ nạn buôn bán người, tôn trọng những quyền của lao động di cư-tị nạn. Chương trình nhấn mạnh đến sự dễ bị tổn thương của người di cư, người tị nạn… và việc giải quyết các khủng hoảng nhân đạo. Điểm cốt lõi trong Chương trình được phản ánh rất rõ trong tất cả SDGs và các chỉ tiêu liên quan. Bao trùm toàn diện cũng được phản ánh trong các nguyên tắc quan trọng của Chương trình là "không bỏ lại ai phía sau" và tầm nhìn hướng tới "một thế giới công bằng, bình đẳng, khoan dung, cởi mở và toàn diện về xã hội, trong đó đáp ứng được nhu cầu của những người dễ bị tổn thương nhất" và "một thế giới trong đó tất cả các quốc gia đều tăng trưởng liên tục, toàn diện và bền vững, có việc làm bền vững cho tất cả mọi người".

Ngày 19/9/2016, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Tuyên bố New York về Người tị nạn và Người di cư, qua đó tất cả 193 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc khẳng định sự đoàn kết và cam kết toàn cầu trong việc giải quyết tất cả những khía cạnh của di cư quốc tế, gồm cả về nhân đạo, phát triển và quyền con người. Liên Hợp Quốc hiện cũng đang xây dựng hai thỏa thuận toàn cầu về người tị nạn và di cư để xúc tiến và tạo thuận lợi cho việc di cư an toàn, có trật tự và hợp pháp và bảo vệ các quyền của người di cư-tị nạn, cũng như trách nhiệm của nước gửi và nước nhận người di cư-tị nạn. Tuy nhiên, đã có một số thách thức kể từ khi các nước ký Tuyên bố New York, trong đó có việc Mỹ rút khỏi Tuyên bố vào tháng 12 năm 2017.