PHÁT TRIỂN TRẺ THƠ TOÀN DIỆN:

CHIẾN LƯỢC VÀ SỰ BỀN VỮNG

THS. BS. NGUYỄN TRỌNG AN*


*Tại Hà Nội, từ 19 đến 21 tháng 10 năm 2005, đã diễn ra Hội nghị khu vực lần thứ 4 về “Chăm sóc và Phát triển trẻ thơ giai đoạn II” của các nước ASEAN với sự chủ trì của Uỷ ban Dân số, Gia đình và Trẻ em. Trong quá trình hội nghị, đại biểu các nước đã cùng nhau thảo luận, chia sẻ những bài học kinh nghiệm trong triển khai thực hiện Dự án phối hợp khu vực về Chăm sóc và phát triển trẻ thơ (ECCD) giai đoạn II tính từ Hội nghị lần thứ 3 tại Jakarta-Indonesia vào tháng 8 năm 2004 đến nay, đồng thời cũng đề xuất những sáng kiến nhằm đẩy mạnh sự phối hợp và cam kết mạnh mẽ hơn nữa của các nước ASEAN trong lĩnh vực chăm sóc và phát triển trẻ thơ. Lãnh đạo Uỷ ban Dân số, Gia đình và Trẻ em (UBDSGĐTE) đã đại diện cho Việt Nam trình bày tóm tắt thực trạng và giải pháp về phát triển trẻ thơ của Việt Nam; báo cáo của Việt Nam đã được đại biểu các nước trong hội nghị đánh giá cao.

Hiện nay, UBDSGĐTE đang tiến hành xây dựng và trình Chính phủ phê duyệt Chiến lược Phát triển trẻ thơ giai đoạn 2006-2010 và tầm nhìn 2020 với sự hỗ trợ của ADB, đây là một chiến lược tổng thể đánh giá thực trạng tình hình, những phát hiện mới nảy sinh trong phát triển trẻ thơ Việt Nam, đề xuất các mục tiêu và giải pháp thực hiện để  nhằm góp phần hỗ trợ nâng cao hiệu quả thực hiện các Chương trình bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em hiện có, tạo cơ hội cho mọi trẻ thơ Việt Nam được chăm sóc và phát triển một cách toàn diện.

Chúng ta đều biết rằng, sự phát triển của trẻ em từ lúc chào đời tới khi trưởng thành trở thành một công dân khoẻ mạnh, có ích và thích nghi với xã hội phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố có ảnh hưởng lẫn nhau về dinh dưỡng, chăm sóc sức khoẻ tốt, môi trường khuyến khích và tương tác xã hội trong những năm đầu đời của trẻ, kể cả giai đoạn 9 tháng nằm trong bụng mẹ. Theo luật Bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em Việt Nam trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi, ở đây khái niệm trẻ thơ được hiểu là trẻ em từ khi sinh ra đến 6 tuổi (hiện nay cả nước ước có khoảng 10.000.000 trẻ em ở độ tuổi này). Phát triển trẻ thơ (PTTT) bao hàm quan điểm toàn diện về phát triển, bao gồm tất cả các hỗ trợ cần thiết mà một đứa trẻ cần để trẻ có thể sống khoẻ mạnh cả về thể chất và tinh thần và thành công trong cuộc sống cũng như các hỗ trợ cần thiết cho gia đình và cộng đồng để nâng cao sự phát triển của trẻ.

Bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ nói chung và trẻ thơ nói riêng luôn là mối quan tâm lớn của toàn xã hội. Đảng và Nhà nước ta luôn coi chính sách xã hội đúng đắn vì hạnh phúc con người là động lực to lớn để phát triển mọi tiềm năng sáng tạo của nhân dân trong công cuộc xây dựng đất nước. Trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước, chiến lược phát triển con người được đặc biệt coi trọng, trong đó những ưu tiên cho trẻ em chiếm vị trí hàng đầu. Sau khi phê chuẩn Công ước quốc tế về quyền trẻ em, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản nhằm thể chế hoá công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em; Luật phổ cập giáo dục tiểu học và nhiều văn bản pháp luật khác liên quan tới bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em. Chúng ta cũng đang triển khai các Chiến lược Quốc gia về Dinh dưỡng 2001-2010; Giáo dục mầm non trong Chiến lược phát triển Giáo dục 2001-2010; Các chương trình y tế quốc gia chăm sóc sức khoẻ trẻ em trong Chiến lược chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân 2001-2010; Chăm sóc bà mẹ mang thai trong Chiến lược quốc gia về chăm sóc sức khoẻ sinh sản giai đoạn 2001-2010; Chương trình Hành động Quốc gia vì Trẻ em Việt Nam giai đoạn 2001-2010; và các quyết định của nhà nước hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn… chúng ta đã đạt được nhiều tiến bộ đáng khích lệ, trẻ em Việt Nam được phát triển về thể chất và trí tuệ ngày một tốt hơn, các quyền của trẻ em ngày càng được các cấp, các ngành và toàn xã hội quan tâm thực hiện có hiệu quả, trẻ em ngày càng hiểu rõ bổn phận, trách nhiệm của bản thân và được hưởng các quyền trẻ em một cách thiết thực hơn.

Chiến lược đã chỉ ra một số tồn tại và thách thức chính trong phát triển trẻ thơ Việt Nam:

Khoảng cách giàu nghèo gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ thơ

Việc tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản của trẻ thơ trong các gia đình nghèo còn ở mức thấp, và khoảng cách so với nhóm không nghèo ngày càng gia tăng, đặc biệt là ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Các chỉ báo giáo dục, sức khoẻ và dinh dưỡng cho trẻ em nghèo tăng chưa đáng kể so với 10 năm trước, thậm chí một số chỉ báo còn giảm đi, trong khi các chỉ báo này ở nhóm trẻ em không nghèo đã được cải thiện đáng kể. Thực tế cho thấy, mặc dù kinh tế đang tăng trưởng, phúc lợi xã hội, thu nhập bình quân đầu người tăng mạnh, nhưng nhóm người nghèo vẫn có nguy cơ bị tụt hậu ngày càng xa, và ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ thơ. Hiện nay có tới hơn 200,000 trẻ em trong độ tuổi tiểu học không đến trường, phần lớn là trẻ em dân tộc thiểu số, đặc biệt là trẻ em gái.

Ngoài ra, đang có những vấn đề bức xúc về chăm sóc và giáo dục trẻ em; vấn đề trẻ di dân cùng cha mẹ đến các vùng đô thị, nhiều em sống trong các xóm nghèo không được tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản; khoảng 5% trẻ em dưới 5 tuổi chưa được đăng ký khai sinh, vấn đề tai nạn thương tích trẻ em, trẻ em bị ảnh hưởng bởi đại dịch AIDS, vấn đề xâm hại tình dục trẻ em…

Về sức khoẻ và dinh dưỡng của trẻ em

Tỷ lệ suy dinh dưỡng vẫn ở mức cao, nhất là trẻ em trong các gia đình nghèo, vùng nghèo. Năm 2004 suy dinh dưỡng thể nhẹ cân của trẻ em dưới 5 tuổi cả nước ở mức 26,6% trong khi ở các vùng nghèo như Tây Nguyên là gần 40%, thể còi là 30,7% nhưng có nơi tỷ lệ này vẫn ở mức 46%. Tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị thiếu máu dinh dưỡng là 34,15%. Tỷ lệ thiếu máu do thiếu sắt ở phụ nữ không mang thai là 24,3%; ở phụ nữ mang thai là 32,2%. Đặc biệt là nhóm trẻ em nghèo có nguy cơ bị tụt xa hơn về dinh dưỡng và chăm sóc sức khoẻ.

Khoảng 7 phụ nữ tử vong mỗi ngày do những nguyên nhân thai sản. Số phụ nữ tử vong trong thời kỳ mang thai hoặc sinh nở ở vùng sâu vùng xa cao gấp gần 10 lần ở vùng đồng bằng.

Một số các vấn đề sức khoẻ đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của trẻ em, như các vấn đề tai nạn thương tích. Khoảng 30.000 trẻ em tử vong hàng năm do tại nạn thương tích, và nguyên nhân chủ yếu là do chết đuối. Nếu ngăn chặn được tử vong do tai nạn thương tích thì tỷ lệ chết trẻ em dưới 5 tuổi giảm tới 40%.

Sức khoẻ tâm thần của trẻ em. Hiện có khoảng 20% số trẻ 8 tuổi đã từng có các vấn đề về sức khoẻ tâm thần (rối nhiễu tâm trí) bao gồm các rối nhiễu tâm trí do các nguyên nhân như lạm dụng, bạo lực gia đình và nghèo đói.

Về giáo dục và chăm sóc trẻ thơ

Tỷ lệ nhập học mầm non ở độ tuổi nhà trẻ chiếm 16% (năm 2003). Hiện có khoảng dưới một phần ba số trẻ trong độ tuổi mầm non, chủ yếu trong nhóm từ 3 đến 5 tuổi, được nhập học tại các cơ sở mầm non. Theo điều tra nhân khẩu học và sức khoẻ 2002, 40% số phụ nữ đang làm việc có con dưới 6 tuổi. Số trẻ do cô giáo mầm non chăm sóc chiếm 23%, cụ thể có 40,9% trẻ em ở thành thị và 19,9% trẻ em nông thôn dưới 6 tuổi được chăm sóc tại nhà trẻ, mẫu giáo. Hầu hết các dịch vụ chăm sóc trẻ thơ từ 0-3 tuổi thuộc khu vực ngoài công lập, và chất lượng của các dịch vụ này rất hạn chế.  Cơ sở hạ tầng cho giáo dục mầm non nói chung còn nghèo nàn, trang thiết bị dạy và học, dụng cụ vui chơi và các điều kiện để tạo cho trẻ thơ một môi trường khuyến khích phát triển còn rất hạn chế trừ các khu vực đô thị, các vùng kinh tế phát triển.

Chăm sóc và giáo dục trẻ thơ tại gia đình quyết định đến sự phát tiển toàn diện của trẻ, tuy nhiên kiến thức và phương pháp nuôi dạy trẻ của các bậc cha mẹ và những người chăm sóc trực tiếp còn rất hạn chế. Trong khi trẻ dưới 6 tuổi được chăm sóc tại nhà thì kiến thức và kỹ năng về chăm sóc trẻ của các bậc cha mẹ và những người trực tiếp chăm sóc trẻ còn nhiều hạn chế, đặc biệt ở vùng nghèo và vùng sâu vùng xa. Vấn đề giáo dục các bậc cha mẹ về chăm sóc và giáo dục trẻ thơ đã được đề cập, nhưng chưa có chiến lược đồng bộ để thực hiện các can thiệp này. Các điều kiện cho trẻ thơ được chơi và học trong một môi trường an toàn hỗ trợ phát triển toàn diện về thể chất, tình cảm và nhận thức chưa được đầu tư thoả đáng, và ở nhiều nơi, còn rất nghèo nàn cả trong môi trường gia đình lẫn công cộng. Hiện nay, các chương trình can thiệp về y tế, dinh dưỡng, giáo dục vẫn đang thực hiện theo ngành dọc có rất ít sự lồng ghép các dịch vụ này cho phát triển trẻ thơ, đặc biệt trẻ từ 0-3 tuổi và ở cấp hộ gia đình.

Việt Nam chưa có chiến lược đưa dịch vụ phát triển trẻ thơ đến hộ gia đình.

Gia đình là môi trường đầu tiên và đóng vai trò quyết định sự phát triển của trẻ trong những năm đầu đời. Các gia đình, đặc biệt là gia đình có trẻ nhỏ từ 0-3 tuổi cần được hỗ trợ và cung cấp các thông tin về nuôi dạy và chăm sóc trẻ. Hệ thống nhà trẻ, các trường mầm non, các dịch vụ trông giữ trẻ đóng vai trò thay thế gia đình trong việc chăm sóc trẻ ban ngày. Do đó các tiêu chuẩn chất lượng cần được áp dụng cho các trung tâm chăm sóc, giáo dục trẻ thơ này. Hiện nay, các dịch vụ phát triển trẻ thơ bao gồm y tế, dinh dưỡng, giáo dục, bảo vệ, vui chơi được cung cấp theo ngành dọc đến hộ gia đình (vẫn có 2/3 trẻ được chăm sóc tại nhà) và các trường mầm non. Hình thức cung cấp này không đáp ứng nhu cầu phát triển toàn diện cho trẻ thơ. Công tác giáo dục phương pháp nuôi dạy trẻ để cung cấp kiến thức và kỹ năng cho bố mẹ và những người chăm sóc trẻ về PTTT chưa được quan tâm đúng mức. Có một số chương trình giáo dục chăm sóc nuôi dạy trẻ được thực hiện rải rác ở một số nơi nhưng chất lượng còn hạn chế và không được phối hợp với nhau. Các trường mầm non chưa trở thành trung tâm tư vấn cho cộng đồng về chăm sóc và giáo dục trẻ, tài liệu giáo dục cha mẹ về chăm sóc và giáo dục trẻ thơ, đặc biệt nhóm từ 0-3 tuổi mới chỉ tập trung vào sức khoẻ và dinh dưỡng. Hiện nay, đang thiếu rất nhiều tài liệu cho cha mẹ về PTTT.

Thực trạng trên cho thấy để đảm bảo các Quyền của trẻ em, và vì sự phát triển toàn diện của trẻ thơ, nhu cầu cấp thiết phải xây dựng và triển khai thực hiện một Chiến lược phát triển trẻ thơ làm cơ sở cho Chính phủ trong việc tăng cường quản lý và đầu tư cho các chương trình PTTT theo hướng liên ngành, lồng ghép và toàn diện trong giai đoạn 2006-2010 và tầm nhìn tới năm 2020.<




* Phó Vụ trưởng Vụ trẻ em, Uỷ ban DSGĐ&TE, thành viên Ban chỉ đạo Chiến lược ECD-VN