CON NGƯỜI VÀ HÀNH TINH: TÓM TẮT VÀ NHỮNG KHUYẾN NGHỊ

 

Paul Nurse

 


Những thay đổi nhanh chóng và phổ biến về dân số thế giới, cùng với mức độ tiêu dùng chưa từng có đã tạo ra những thách thức rất lớn đối với sức khỏe, phúc lợi của con người và môi trường tự nhiên. Sự kết hợp của các yếu tố này có thể dẫn đến những hậu quả ngoài tầm kiểm soát và lâu dài đối với hành tinh hữu hạn của chúng ta, sẽ ảnh hưởng đến các thế hệ tương lai cũng như chính chúng ta. Những tác động này làm tăng thêm những mối quan tâm không thể xem thường và thách thức chúng ta nghĩ về mối quan hệ giữa con người và hành tinh.

   Báo cáo này được đưa ra, mà là tổng quan về những tác động của con người và tiêu dùng lên hành tinh và đặt ra những câu hỏi làm thế nào để nắm bắt được các cơ hội mà những thay đổi trong dân số có thể mang lại - và làm thế nào để tránh được những tác động có hại nhất.

   Hy vọng báo cáo này sẽ là cơ sở cho những trao đổi và hành động tiếp theo của các chính phủ, các quốc gia và các tổ chức quốc tế, các cơ quan khoa học, các tổ chức phi chính phủ, phương tiện truyền thông và nhiều tổ chức khác.

Tóm tắt

Thế kỷ 21 là một giai đoạn quan trọng đối với con người và hành tinh. Dân số thế giới đã đạt 7 tỷ người vào năm 2011 và dự báo của Liên Hợp Quốc cho biết dân số thế giới sẽ đạt từ 8 đến 11 tỷ vào năm 2050.

Sự tác động của con người lên trái đất làm tăng thêm các mối quan tâm thực sự. Tại  những vùng giàu có nhất của thế giới, tiêu dùng vật chất bình quân đầu người vượt xa mức có thể duy trì với dân số từ 7 tỷ người hoặc hơn. Điều này hoàn toàn trái ngược với 1,3 tỷ người nghèo nhất của thế giới, những người cần phải được tiêu dùng nhiều hơn để thoát khỏi nghèo đói cùng cực.

   Các mức sinh cao nhất hiện nay chủ yếu là ở các nước kém phát triển nhất, trong khi các mức sinh thấp nhất thuộc về các nước phát triển hơn, một số nước ở châu Á và Mỹ La tinh. Mặc dù mức sinh giảm ở hầu khắp mọi nơi, song dân số thế giới vẫn tăng khoảng 80 triệu người mỗi năm, do đà tăng nhân khẩu học vốn có trong một đoàn hệ lớn của những người trẻ tuổi. Mức tăng dân số toàn cầu đã giảm, nhưng các nước nghèo nhất không có được sự giảm và cũng không được hưởng lợi từ sự giảm này.

   Cả dân số và tiêu dùng đều quan trọng: Sự kết hợp của gia tăng dân số toàn cầu và tăng tiêu dùng vật chất nói chung có tác động đối với một hành tinh hữu hạn. Khi cả dân số và tiêu dùng tiếp tục tăng, các dấu hiệu của những tác động và sự phản hồi không mong muốn (như biến đổi khí hậu làm giảm năng suất cây trồng ở một số khu vực) và những thay đổi không thể đảo ngược đang tăng ở mức báo động. Mối quan hệ giữa dân số, tiêu dùng và môi trường không đơn giản, bởi môi trường tự nhiên và các hệ thống kinh tế-xã hội của con người rất phức tạp. Khả năng của trái đất đáp ứng nhu cầu của con người là hữu hạn, nhưng các giới hạn như thế nào phụ thuộc vào việc lựa chọn lối sống và tiêu dùng tương ứng; những vấn đề này phụ thuộc vào những gì được sử dụng, và sử dụng như thế nào, và những gì được coi là thiết yếu cho phúc lợi con người.

   Thay đổi nhân khẩu học được thúc đẩy bởi sự phát triển kinh tế, các yếu tố xã hội và văn hóa cũng như thay đổi môi trường. Các nước như Iran và Hàn Quốc đã trải qua các giai đoạn của thời kỳ quá độ này nhanh hơn nhiều so với các nước châu Âu hoặc Bắc Mỹ. Điều này dẫn đến những thách thức khác với những gì mà các nước phát triển hơn đã trải qua khi họ đạt đến giai đoạn cuối của thời kỳ quá độ. Dân số không chỉ nói về số lượng người tăng: Những thay đổi về cơ cấu tuổi, di cư, đô thị hóa và giảm dân số tạo ra cả cơ hội và thách thức đối với sức khỏe con người, phúc lợi và môi trường. Người di cư thường mang lại lợi ích cho nước xuất cư, thông qua kiều hối, và cho nước chủ nhà nhờ giúp bù đắp phần thiếu hụt lực lượng lao động trong dân số già. Di cư hiện tại và tương lai sẽ bị ảnh hưởng bởi sự biến đổi môi trường. Các nhà hoạch định chính sách cần chuẩn bị cho di cư quốc tế và những hậu quả của nó, sự hội nhập của những người di cư và bảo vệ nhân quyền của họ.

            Từ nay đến năm 2050, tại các nước đang phát triển cứ 5 ngày sẽ có thêm 1 thành phố có số dân là 1 triệu người. Sự tăng trưởng liên tục và nhanh chóng của dân số đô thị đã và đang có ảnh hưởng đáng kể đến lối sống và hành vi: Con người tiêu dùng những gì và như thế nào, có bao nhiêu con, và họ làm việc gì. Quy hoạch đô thị là cần thiết để tránh sự phát triển của các khu nhà ổ chuột, tác động rất lớn đối với phúc lợi của cá nhân và xã hội.

   Những thay đổi nhân khẩu học và tiêu dùng mô tả ở trên dẫn đến ba thách thức cấp bách.

   Thứ nhất, 1,3 tỷ người nghèo nhất của thế giới cần được đưa ra khỏi tình trạng nghèo đói cùng cực. Đây là điều này rất quan trọng để giảm sự bất bình đẳng toàn cầu, và đảm bảo phúc lợi của tất cả mọi người. Việc này sẽ yêu cầu tăng mức tiêu dùng bình quân đầu người cho nhóm này, cho phép cải thiện dinh dưỡng và y tế, và giảm quy mô gia đình ở các nước có mức sinh cao.

   Thứ hai, ở hầu hết các nến kinh tế phát triển và các nền kinh tế mới nổi, phải giảm ngay tình trạng tiêu dùng không bền vững. Điều này sẽ yêu cầu xác định lại phạm vi hoặc chuyển đổi căn bản việc tiêu dùng và lượng phát thải. Chấp nhận các công nghệ bền vững là điều quyết định để đảm bảo tương lai bền vững cho tất cả mọi người.

   Hiện tại, tiêu dùng liên quan chặt chẽ với các mô hình kinh tế tăng trưởng. Nâng cao phúc lợi của cá nhân để cho loài người phát triển mạnh hơn là tiếp tục sống đòi hỏi phải chuyển từ các biện pháp kinh tế hiện hành sang đánh giá đầy đủ giá trị vốn tự nhiên. Tách riêng hoạt động kinh tế từ số lượng vật liệu và môi trường là cấp thiết, ví dụ bằng cách tái sử dụng thiết bị và vật liệu tái chế, giảm thiểu chất thải, thu năng lượng từ các nguồn có thể tái tạo, và người tiêu dùng thanh toán chi phí tiêu thụ của họ lớn hơn. Thay đổi mô hình kinh tế - xã hội hiện nay và các thể chế là cần thiết nhằm làm cho cả con người và hành tinh phát triển nhờ sự hợp tác cũng như cạnh tranh trong thế kỷ này và các thế kỷ tiếp theo. Điều này đòi hỏi sự lãnh đạo chính trị có tầm nhìn xa trông rộng tập trung vào các mục tiêu dài hạn.

   Thứ ba, tăng trưởng dân số toàn cầu cần chậm lại và ổn định, nhưng điều này không có nghĩa bắt buộc. Nhu cầu chưa được đáp ứng lớn về tránh thai vẫn tồn tại ở nhiều nước.

   Kế hoạch hóa gia đình tự nguyện là một phần quan trọng của việc tiếp tục xu hướng giảm tỷ lệ sinh, mang lại lợi ích về phúc lợi cá nhân của nam và nữ trên toàn thế giới. Về lâu dài, dân số ổn định là điều kiện tiên quyết để các cá nhân phát triển mạnh. Giáo dục sẽ đóng vai trò quan trọng: những người được giáo dục tốt thường có cuộc sống khỏe mạnh, có khả năng hơn trong việc lựa chọn số con mong muốn, linh hoạt hơn với sự thay đổi. Các mục tiêu giáo dục đã được cộng đồng quốc tế nhất trí, nhưng việc thực hiện chưa đáng kể.

   Khoa học và công nghệ đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng ba thách thức trên nhờ cải thiện mức độ hiểu biết về các nguyên nhân và tác động và trong việc phát triển các phương pháp để hạn chế các xu hướng thiệt hại nhiều nhất. Tuy nhiên, cần chú ý tới các khía cạnh kinh tế - xã hội của triển khai công nghệ, vì sẽ không vượt qua những rào cản chỉ dựa vào công nghệ mà phải kết hợp với những thay đổi trong việc áp dụng và quản trị.

   Thay đổi nhân khẩu học và những tác động môi trường kèm theo sẽ khác nhau trên thế giới, có nghĩa là các nhà hoạch định chính sách khu vực và quốc gia sẽ cần phải áp dụng các giải pháp riêng để giải quyết các vấn đề cụ thể của họ. Ở cấp độ quốc tế, Hội nghị Rio+20 về Phát triển Bền vững năm 2012, các thảo luận tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc về tổng kết Hội nghị Quốc tế về Dân số và Phát triển (ICPD +20) dự kiến vào năm 2014 hoặc 2015 và xem xét các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ vào năm 2015 đưa ra các cơ hội nhằm điều chỉnh mối quan hệ giữa con người và hành tinh. Việc điều chỉnh thành công mối quan hệ này sẽ mở ra tương lai thịnh vượng và phát triển cho các thế hệ hiện tại và tương lai.

Các khuyến nghị

Khuyến nghị 1: Cộng đồng quốc tế phải hành động để 1,3 tỷ người sống dưới 1,25 USD/ngày thoát khỏi đói nghèo tuyệt đối, và giảm sự bất bình đẳng trên thế giới ngày nay. Điều này đòi hỏi những nỗ lực tập trung vào các lĩnh vực chính sách then chốt bao gồm cả phát triển kinh tế, giáo dục, kế hoạch hóa gia đình và sức khỏe.

Khuyến nghị 2: Các nền kinh tế phát triển nhất và mới nổi phải ổn định và sau đó giảm mức tiêu dùng vật chất thông qua: Cải thiện đáng kể hiệu quả sử dụng tài nguyên, bao gồm: Giảm thiểu chất thải, đầu tư vào các nguồn tài nguyên bền vững, công nghệ và cơ sở hạ tầng; và tách hoạt động kinh tế khỏi tác động môi trường một cách có hệ thống.

Khuyến nghị 3: Sức khỏe sinh sản và các chương trình kế hoạch hóa gia đình tự nguyện cấp thiết yêu cầu sự lãnh đạo chính trị và cam kết tài chính, cả cấp quốc gia và quốc tế. Điều này là cần thiết để tiếp tục xu hướng giảm sinh, đặc biệt ở các quốc gia mà nhu cầu tránh thai chưa được đáp ứng còn cao.

Khuyến nghị 4: Không nên coi dân số và môi trường là hai vấn đề tách biệt. Thay đổi nhân khẩu học và những ảnh hưởng cần được xem là các yếu tố trong thảo luận và lập kế hoạch kinh tế và môi trường tại các cuộc họp quốc tế, như Hội nghị  Rio+20 về Phát triển Bền vững và các cuộc họp tiếp theo.

Khuyến nghị 5: Chính phủ cần nhận ra tiềm năng của đô thị hóa nhằm giảm tiêu dùng vật chất và tác động môi trường thông qua các giải pháp hữu hiệu. Xây dựng kế hoạch tốt về cung cấp nước, xử lý chất thải, năng lượng và các dịch vụ khác sẽ tránh được các khu nhà ổ chuột và tăng phúc lợi của người dân.

Khuyến nghị 6: Để đáp ứng trước các mục tiêu đã đặt ra về giáo dục phổ cập, các nhà lập chính sách ở các nước có tỷ lệ nhập học thấp cần hợp tác với các nhà tài trợ quốc tế và các tổ chức như UNESCO, UNFPA, UNICEF, Quỹ tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) và Tổ chức Giáo dục cho Mọi người. Những rào cản về tài chính và phi tài chính phải được khắc phục để đạt được giáo dục tiểu học và trung học chất lượng cao cho mọi trẻ em trên thế giới, đảm bảo các cơ hội bình đẳng cho trẻ em gái và trai.

Khuyến nghị 7: Các nhà khoa học tự nhiên và khoa học xã hội cần tăng cường các nỗ lực nghiên cứu về sự tương tác giữa tiêu dùng, thay đổi nhân khẩu học và tác động môi trường. Các nhà khoa học có vai trò duy nhất và quan trọng trong việc phát triển đầy đủ về các vấn đề, những sự không chắc chắn trong các phân tích hiệu quả của các giải pháp tiềm năng, và cung cấp nguồn thông tin đáng tin cậy cho các nhà hoạch định chính sách và công chúng.

Khuyến nghị 8: Chính phủ các nước cần đẩy mạnh việc xây dựng các biện pháp phúc lợi toàn diện, bao gồm những cải cách đối với hệ thống tài khoản quốc gia, và cải tiến hạch toán.

Khuyến nghị 9: Hợp tác giữa chính phủ các nước là cần thiết để phát triển các hệ thống kinh tế - xã hội và các thể chế không phụ thuộc vào việc gia tăng liên tục tiêu dùng vật chất. Điều này sẽ cung cấp thông tin về sự phát triển và thực hiện các chính sách cho phép con người và hành tinh được thịnh vượng.

Nguyễn Thái Hà biên dịch

Nguồn: People and the planet: summary and recommendations. http://royalsociety.org

 

 

Liên kết