CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI PHÒNG CHỐNG NGHIỆN MA TUÝ

Ở VIỆT NAM

                                                             ThS. NGUYỄN THANH BÌNH*


1.Đặt vấn đề

Công tác xã hội là một ngành khoa học, một nghề mới ở Việt Nam mặc dù có nguồn gốc và lịch sử phát triển hơn một thế kỷ qua trên thế giới. Với bản chất hướng tới sự trợ giúp con người trong cuộc sống, nhất là những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương bằng các mô hình can thiệp từ cá nhân, đến nhóm và cộng đồng, công tác xã hội thể hiện được vai trò quan trọng trong đời sống xã hội nhất là trong xã hội hiện đại, xã hội công nghiệp.

Người nghiện ma túy là một trong số những đối tượng dễ bị tổn thương cần sự trợ giúp của công tác xã hội. Công tác xã hội với tư cách là một ngành khoa học đồng thời cũng là một nghề chuyên môn cần làm gì để giúp đỡ người nghiện ma túy tái hòa nhập với cộng đồng? Bài viết này tập trung trả lời các câu hỏi nêu trên.

2. Thực trạng người nghiện ma túy ở Việt Nam hiện nay

            Báo cáo năm 2010 của Liên Hợp Quốc cho hay, trên thế giới ước tính có từ 155 đến 250 triệu người nghiện ma túy các loại và có chiều hướng gia tăng theo từng năm. Ví dụ, trong các năm 1998-2008, số người nghiện ma túy ở Châu Âu tăng từ 2 triệu người lên 4,1 triệu người [1].

            Ở Việt Nam, theo thống kê từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cho đến nay cả 63 tỉnh, thành phố đều có người nghiện ma túy. Trong đó, có 730 xã, phường trọng điểm về ma túy [2]. Cũng theo báo cáo của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, vào đầu năm 2001 cả nước có 101.408 người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý, đến tháng 6/2007 đã tăng lên 138.528 người (chưa tính hơn 30.000 người nghiện trong các cơ sở do Bộ Công An quản lý). Tính đến hết ngày 30/6/2008, cả nước có khoảng 169.000 người nghiện có hồ sơ quản lý, trong đó nam chiếm 93%. Có 39 tỉnh, thành phố có số người nghiện giảm; và 22 tỉnh, thành phố có số người nghiện tăng [3]. Về độ tuổi của người nghiện ma túy ở Việt Nam ngày càng trẻ. Theo kết quả điều tra những năm gần đây, người nghiện ma túy dưới 18 tuổi chiếm 4,5%; dưới 30 tuổi chiếm 68,3% và số người nghiện ma túy ở độ tuổi lao động là 80%.        Về nghề nghiệp, đối tượng nghiện ma túy không chỉ tập trung ở những nhóm người có trình độ học vấn thấp, không nghề nghiệp, có tiền án, tiền sự…mà còn lan sang cả những đối tượng có trình độ học vấn cao, công việc ổn định và kinh tế khá giả. Đáng chú ý, trong số đối tượng nghiện ma túy có cả học sinh, sinh viên; cán bộ; công nhân viên lao động.

3. Những nguyên nhân chính nghiện ma túy ở Việt Nam

            Thứ nhất, tác động của nền kinh tế thị trường

            Qua hơn 20 năm đổi mới, chúng ta đã đạt được nhiều thành tựu về kinh tế: tốc độ tăng trưởng kinh tế tương đối cao, đời sống của người dân được nâng lên rõ rệt; nhưng bên cạnh đó xã hội cũng bộc lộ nhiều vấn đề: khoảng cách giàu nghèo ngày càng cách xa nhau; sự xuống cấp của đạo đức xã hội; ảnh hưởng của lối sống phương tây ngày càng phổ biến: sùng bái đồng tiền, thực dụng, trụy lạc,… Tất cả những yếu tố này tác động đến sự phát triển của con người. Nếu cá nhân không thể vượt qua hoặc đứng vững được trước những biến động trên thì họ rất dễ bị lôi kéo vào các hoạt động tiêu cực, mà một trong những biểu hiện là đi vào con đường nghiện ma túy.

            Thứ hai, tâm lý và nhận thức của người nghiện ma túy

            Người nghiện ma túy là những người dễ bị ảnh hưởng bởi lối sống gấp, lối sống hưởng thụ. Bản thân họ suy nghĩ còn non nớt và chưa thực sự trưởng thành vì thế trước sự cám dỗ của lối sống tự do, buông thả, vô kỷ luật, kích thích những dục vọng cá nhân thấp kém đã khiến cho một số người lao vào con đường hưởng thụ, chơi bời, trác táng, tham gia vào các tệ nạn xã hội trong đó có tệ nạn ma túy. Bên cạnh đó, có những người do tâm lý chán nản, cô đơn, trống vắng trong cuộc sống: bị gia đình hoặc người thân ruồng bỏ, làm ăn kinh tế thất bát,… cũng đã tham gia vào tệ nạn này.

            Về trình độ học vấn của người nghiện, tuyệt đại đa số người nghiện có trình độ học vấn không cao; không có nghề nghiệp ổn định, hay chơi bời, đàn đúm bạn bè để rồi cuối cùng sa vào con đường nghiện ngập, phạm tội, như trộm cắp, trấn lột,…Gần đây cũng đã xuất hiện một số nhóm đối tượng nghiện ma túy có trình độ học vấn, có nghề nghiệp ổn định, có điều kiện về kinh tế. Họ nghiện ma túy là do đua đòi, muốn tìm cảm giác mạnh, muốn thể hiện sự “chơi trội” của bản thân.

            Thứ ba, gia đình người nghiện ma túy

            Gia đình là tổ ấm từ bao đời nay của người Việt Nam. Gia đình thực hiện các chức năng chăm sóc, đảm bảo về kinh tế và chia sẻ tình cảm cho tất cả các thành viên trong gia đình. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, cấu trúc gia đình cũng đã có sự biến động rõ rệt, như sự tan rã của cuộc sống gia đình (ly hôn) ngày càng cao; gia đình không hòa thuận, thường xuyên cãi vã, phương pháp giáo dục trong gia đình không thích hợp hoặc sự giáo dục của gia đình bị buông lỏng do cha mẹ bị cuốn hút vào các hoạt động kinh tế trong nền kinh tế thị trường đầy sôi động.…Điều này dẫn đến tâm lý chán nản trong cuộc sống dẫn đến con đường nghiện ma túy của một số đối tượng nghiện ma túy hiện nay.

4. Công tác xã hội với người nghiện ma túy ở Việt Nam

            Dựa vào tiến trình công tác xã hội cá nhân, chúng ta có thể thực hiện các bước sau nhằm trợ giúp người nghiện ma túy có thể cai nghiện và hòa nhập với cộng đồng.

            Bước 1: Tiếp cận đối tượng

            Trong bước này, nhân viên công tác xã hội sử dụng các kỹ năng cơ bản trong công tác xã hội: vấn đáp, ghi chép, đặt câu hỏi,…nhằm khai thác và thu thập các thông tin về người nghiện ma túy. Những thông tin cần thu thập: tuổi tác, hoàn cảnh gia đình, nghề nghiệp, nguyên nhân nghiện, nhận thức của họ về ma túy,…

            Bước 2: Lập kế hoạch trợ giúp đối tượng

            Căn cứ vào những thông tin thu được từ người nghiện, nhân viên công tác xã hội bàn bạc, thảo luận với người nghiện về các hình thức cai nghiện; cai nghiện tại gia đình, cai nghiện tại cộng đồng và cai nghiện tại các trung tâm. Với hình thức cai nghiện tại gia đình, người nghiện ma túy được gia đình chăm sóc, nuôi dưỡng tại gia đình trong điều kiện bình thường. Tuy nhiên, người nghiện phải có sự giám sát, theo dõi của chính quyền và đoàn thể địa phương cũng như sự giúp đỡ của các bác sỹ. Với hình thức cai nghiện tại cộng đồng, một nhóm người nghiện ma túy trên cùng một địa bàn dân cư được chính quyền, công an và các đoàn thể phối hợp với gia đình các đối tượng nghiện ma túy đó tiến hành cắt cơn nghiện và quản lý tại địa bàn dân cư. Hình thức cai nghiện tại các trung tâm là hình thức cai nghiện bắt buộc được quản lý chặt chẽ. Đây là hình thức tạo điều kiện cho người nghiện thoát khỏi môi trường ma túy cũng như có điều kiện được cai theo đúng phác đồ điều trị của bác sỹ. Mặt khác, cai nghiện tại các trung tâm người nghiện ma túy còn có điều kiện để lao động sản xuất hoặc học nghề giúp sau này tái hòa nhập cộng đồng, ổn định cuộc sống.

            Việc lựa chọn hình thức cai nghiện nào phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Điều quan trọng là người nghiện ma túy là người quyết định lựa chọn phương án cuối cùng. Nhân viên công tác xã hội cần tôn trọng quyết định của họ. Đó là một nguyên tắc cơ bản trong công tác xã hội.

            Bước 3: Giúp đối tượng cai nghiện tái hòa nhập cộng đồng

            Đây là một bước vô cùng quan trọng trong công tác xã hội đối với người nghiện ma túy để người nghiện ma túy không tái nghiện và ổn định cuộc sống cùng với cộng đồng. Ở Việt Nam, trong quá trình cai nghiện người nghiện ma túy đã được quan tâm học nghề phù hợp với điều kiện và khả năng của họ. Nhưng sau đó, khi tái hòa nhập cộng đồng, thì số người có việc làm lại rất ít. Một phần do chính bản thân họ chưa có quyết tâm cao, vẫn còn mặc cảm, tự ti, đôi khi còn có tư tưởng ngại lao động, dựa dẫm. Nhưng phần lớn là do chính quyền địa phương, các cơ quan, đơn vị sản xuất còn né tránh, ngại nhận họ vào làm việc. Từ đó tạo cho người nghiện tâm lý chán chường, bất cần, buông xuôi và dễ trở lại con đường nghiện hút. Vì vậy, trong bước này vai trò của công tác xã hội là rất lớn. Nhân viên công tác xã hội phải là cầu nối tích cực giữa người nghiện ma túy và chính quyền địa phương, các cơ quan, đơn vị sản xuất.

5. Kết luận

            Công tác xã hội là một ngành khoa học đang trên đà phát triển ở Việt Nam hiện nay. Đối tượng trợ giúp của công tác xã hội tương đối đa dạng, trong đó có người nghiện ma túy. Người nghiện ở Việt Nam đa dạng về nghề nghiệp, trình độ, lứa tuổi,....Vì vậy, nhân viên công tác xã hội cần vận dụng linh hoạt những kiến thức và kỹ năng cơ bản để tiếp cận đối tượng, lập kế hoạch trợ giúp và giúp đối tượng nghiện ma túy tái hòa nhập với cộng đồng một cách bền vững.



* Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

 

Liên kết