GIÁO DỤC GIA ĐÌNH TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY

                                                                                     TS. LÊ TRUNG TRẤN

 

 

1. Vấn đề giáo dục gia đình

Con người hình thành và phát triển phải trải qua quá trình xã hội hoá.  Quá trình xã hội hoá quán xuyến toàn bộ và là đậm nét tính Người của con người. Các phẩm chất Người chỉ được hình thành trong quá trình xã hội hoá.  Đây là quá trình biến con người mang đặc tính sinh học thành con người xã hội. Quá trình xã hội hoá được thực hiện suốt cuộc đời con người. Vì vậy, suốt đời con người đều cần được giáo dục.

 Khoa học giáo dục luôn nhấn mạnh ba môi trường giáo dục, đó là gia đình, nhà trường và xã hội. Gia đình là môi trường đầu tiên, là cái nôi nuôi dưỡng và giáo dục con người. Trong các chức năng của gia đình thì chức năng giáo dục - xã hội hoá con người giữ vai trò quan trọng và không thể thiếu được đối với mỗi thành viên trong quá trình phát triển.

Giáo dục gia đình phải là một mắt xích quan trọng trong quá trình giáo dục. Giáo dục gia đình phải kết hợp hài hoà với giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội. Phải hiểu và xây dựng một xã hội tốt đẹp hỗ trợ và phát triển các kết quả mà gia đình đã tạo ra trong quá trình giáo dục. Giáo dục gia đình phải do chính gia đình thực hiện. Giáo dục gia đình không phải chỉ dành cho trẻ em mà là giáo dục cho tất cả các thành viên trong gia đình. Như vậy, giáo dục gia đình phải xuyên suốt cả cuộc đời của mỗi con người. Vấn đề đặt ra như vậy vì xã hội, khoa học kỹ thuật biến đổi nhanh, song nhận thức của từng con người thường lạc hậu hơn so với sự phát triển ấy, nên con người cần được giáo dục thường xuyên.

Giáo dục gia đình thực hiện theo hai mức độ. Thứ nhất, gia đình thực hiện chức năng giáo dục theo truyền thống gia đình. Đây là việc làm được truyền từ đời này sang đời khác, công việc thực hiện theo trách nhiệm và tình cảm của thế hệ đi trước truyền lại cho thế hệ sau và mong muốn thế hệ sau luôn tiến bộ hơn thế hệ trước. Cách làm này thực hiện theo tính tự giác của các bậc cha mẹ. Thứ hai, có sự can thiệp của nhà nước, đó là nhà nước sử dụng ý chí của mình để định hướng nhằm thúc đẩy nhanh sự phát triển của gia đình theo chiều tích cực nhất mà nhà nước mong muốn, nhằm đạt đến mục tiêu xây dựng gia đình và phát triển xã hội. Với mức độ này nhà nước xây dựng các loại chương trình và các loại hình hoạt động đưa các kiến thức về đời sống gia đình vào giáo dục các thành viên trong gia đình. Hai mức độ này song song được tiến hành, nhưng sự thành công nhất của mức độ thứ hai được hoà nhập vào mức độ thứ nhất. Nói cách khác khi những nội dung giáo dục gia đình của nhà nước được các thế hệ gia đình tự giác sử dụng theo đặc thù riêng của mình. Và khi ấy kiến thức về đời sống gia đình đã thấm sâu vào gia đình, đó là một sự thành công rất lý tưởng.

2. Nội dung giáo dục gia đình

Yêu cầu nội dung giáo dục gia đình nhằm làm cho các thành viên trong gia đình phải biết cách sống trong gia đình và hoà đồng được mối quan hệ gia đình với xã hội, làm cho các thành viên biết được trách nhiệm, nghĩa vụ của mình đối với những vấn đề chung của gia đình. Tạo điều kiện để các thành viên trong gia đình biết hoà nhập và biết chọn lọc cái hay, cái tốt để xây dựng và phát triển gia đình. Để mỗi thành viên trong gia đình phấn đấu rèn luyện và đạt được các yêu cầu trên giáo dục gia đình có thể bao gồm những nội dung chủ yếu được sắp xếp theo thứ tự của quá trình hình thành và phát triển gia đình.

2.1. Giáo dục tiền hôn nhân

 Đây là việc giáo dục cho lứa tuổi thanh niên sắp tiến đến việc xây dựng gia đình. Trước khi kết hôn bạn trai, bạn gái phải có tình yêu chính đáng. Bài học đầu tiêu chắc phải nói về tình yêu, sự khác nhau giữa tình yêu chân chính và không chân chính, xuất phát điểm của tình cảm chân thành và giả tạo trong tình yêu…Các loại quan niệm về  tìmh yêu; hướng tương lai của tình yêu.  Các kiến thức về “nam nữ cần biết”; kiến thức về sức khoẻ sinh sản; kiến thức về hoạt đông để xây dựng và phát triển gia đình. Nói cách khác cần có một hệ thống kiến thức về tình yêu, hôn nhân và gia đình. Tạo cho lớp thanh niên bước vào cuộc sống gia đình không bỡ ngỡ, không xa lạ và có thể bắt tay ngay vào việc xây dựng gia đình hạnh phúc.

2.2. Giáo dục hành vi ứng xử trong các mối quan hệ gia đình

Giáo dục cách ứng xử trong gia đình cũng phải tính đến từng loại đối tượng gia đình và đưa ra những nội dung phù hợp. ứng xử có văn hoá trong gia đình là cơ sở đầu tiên để hình thành thói quen cho mỗi thành viên. Điểm đầu tiên cần quan tâm là việc đối xử giữa vợ và chồng. Quan hệ vợ chồng vừa chứa đựng tình và nghĩa. ở đây tình yêu, tình thương, tình cảm thuỷ chung, sự hy sinh cho nhau vì hạnh phúc chung được thể hiện trong hành động, lời nói, sinh hoạt hàng ngày. Nhiều khi tình và nghĩa đan quyện vào nhau tạo thành một loại tình cảm cao thượng – tình yêu thương và nghĩa vụ đối với nhau, đối với gia đình với con cái.

Quan hệ cha mẹ- con, quan hệ này có sự phân biệt thứ bậc trong cách ứng xử. Nhiều gia đình cha mẹ dùng quyền uy một cách cực đoan đối với các con, làm cho hiệu quả giáo dục không cao, điều tốt nhất trong giáo dục là tạo uy tín của cha mẹ để con học tập - đây là những tấm gương sống động nhất đối với trẻ em là con trong gia đình. Trong gia đình cha mẹ là người thày đầu tiên giáo dục các con. Mọi lời nói, cử chỉ của cha mẹ đều tác động đến các con. Các con có thể học những điều cha mẹ dạy, làm theo cách của cha mẹ làm chỉ khi nào những điều đó trở thành các giá trị được xã hội thừa nhận. Vì vậy, những người làm cha, làm mẹ trước tiên cần phải thường xuyên học tập và rèn luyện.

Trong gia đình ông bà có vị trí trụ cột trong việc định hướng phát triển mọi mặt gia đình. Tấm gương, sự yêu thương của ông bà góp sức vào việc tạo không khí đầm ấm của gia đình. Việc ứng xử, tôn vinh công đức và khai thác kinh nghiêm, trí tuệ của ông bà là cần thiết và không thể thiếu trong nội dung giáo dục gia đình. Ngoài việc khai thác tiềm năng của ông bà còn cần có nội dung giáo dục thế hệ trẻ cách thể hiện tình thương và trách nhiệm chăm sóc ông bà, tạo điều kiện để ông bà sống vui, sống khoẻ, sống có ích.

Như vậy, nội dung ứng xử trong gia đình phải bao hàm cách cư xử đối với mọi mối quan hệ, tạo ra cho các thành viên biết cách sống tốt nhất và tạo không khí hoà thuận trong gia đình.

 2.3. Giáo dục về xây dựng, quản lý kinh tế gia đình

Kinh tế gia đình là yếu tố mang tính điều kiện cơ bản để phát triển các mặt như văn hoá, sức khoẻ, giáo dục,… của gia đình. Kinh tế gia đình có hai mặt cơ bản thường được thực hiện đó là “sản xuất, kinh doanh” và “tiêu dùng”. Gia đình tham gia vào các loại hình kinh tế xã hội như : công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ… Vì vậy, cần cho các thành viên trong gia đình thấy được tính xã hội của quá trình sản xuất tạo ra của cải vật chất cho xã hội và trách nhiệm của thành viên với việc phát triển sản xuất, kinh doanh là phát triển xã hội. Vì tính đa dạng của kinh tế gia đình, nên nhiều khi trong giáo dục về xây dựng và phát triển kinh tế gia đình thường hay sử dụng vào việc quản lý nguồn thu và chi trong gia đình.

Quản lý thu chi trong gia đình là vấn đề cốt lõi của quản lý kinh tế gia đình. Đây là nội dung cần trang bị cho các thành viên trong gia đình biết sử dụng nguồn thu và chi tiêu trong gia đình một cách hợp lý.

Chi tiêu trong gia đình thường có những loại cơ bản sau: chi cho sản xuất, chi cho nơi ở, ăn, mặc, học hành, đi lại, chăm sóc sức khoẻ, vui chơi giải trí. thiết bị,…và dự trữ của gia đình.

2.4. Giáo dục đời sống văn hoá gia đình

Văn hoá gia đình Việt Nam vốn từ lâu đời đã hình thành nền nếp gia phong của gia đình, dòng họ, để mọi thế hệ trong gia tộc noi theo, dù đã viết thành văn hay là những lời gia huấn. Văn hoá gia đình thể hiện qua đạo đức, quy tắc xử sự, cách giáo dục gia đình.

Trong đổi mới, mở cửa, dân tộc ta và mọi gia đình Việt Nam đang trong quá trình chuyển biến sâu sắc từ lối sống xã hội nông nghiệp, từ văn hoá truyền thống chuyển sang lối sống văn minh công nghiệp, hiện đại nên giáo dục văn hoá gia đình cần:

a. Mọi gia đình Việt Nam trân trọng gìn giữ và phát huy truyền thống giáo dục gia đình tốt đẹp của dân tộc ta: “dạy con nên người”, dạy đạo đức, tình cảm, lối sống, nếp sống; tình yêu quê hương đất nước, những kiến thức, kinh nghiệm về lao động sản xuất, về ứng xử hợp lý với môi trường thiên nhiên và xã hội.

b. Gia đình và xã hội chủ động tạo điều kiện cho mọi thành viên của gia đình, nhất là trẻ em, được tiếp cận giáo dục, được học tập để đạt trình độ giáo dục phổ cập, không còn người mù chữ trong độ tuổi quy định; người lớn biết “Học tập suốt đời”mỗi gia đình cùng góp sức tạo thành “Xã hội học tập”.

2.5. Giáo dục nghề nghiệp

Hướng nghiệp cho con cái không phải là bắt buộc con phải làm theo nghề mà cha, mẹ muốn, mà cần phải biết năng lực của con để hướng cho con đến với nghề nào là thích hợp.  Mỗi con người đều có mặt mạnh, nếu  được giúp đỡ, hướng dẫn, mặt mạnh đó sẽ phát huy. Bởi vậy, cha mẹ cần phải hiểu và biết con mình có thiên hướng về ngành khoa học- kỹ thuật  hay khoa học xã hội nào. Hiện nay, nhiều gia đình muốn cho con và chính đứa con cũng muốn theo học những ngành nghề theo trào lưu xã hội, chứ chưa phải do lòng say mê, sự mong muốn cống hiến năng lực của mình cho ngành nghề đó.

Khích lệ cho trẻ tự phát triển năng lực của mình là điều mà cha, mẹ rất cần làm. Hãy để trẻ làm một việc gì đó để cho trẻ tự thể hiện và khẳng định mình. Đứa trẻ có thể học giỏi hoặc không giỏi, có thể không làm được việc này, nhưng lại làm được việc khác. Bởi vậy, cha mẹ cần hướng dẫn cho con, và tạo lòng tự tin cho trẻ.

Nghề nghiệp của mỗi thành viên trong gia đình được hình thành trải qua hai giai đoạn cơ bản: giáo dục hướng nghiệp và giáo dục nghề nghiệp.

Giáo dục hướng nghiệp được thực hiện trong thời gian trẻ em đang học ở các trường phổ thông, gia đình trong thời gian này có trách nhiệm địmh hướng cho trẻ thực hiện. Việc định hướng phải căn cứ vào năng lực, thiên hướng phát triển của từng đứa trẻ.

Giai đoạn thứ hai, là việc chọn nghề, học nghề. Giai đoạn này rất cần sự say mê học tập và phấn đấu trở thành người lao động giỏi trong lĩnh vực đã chọn.

Về giáo dục nghề nghiệp trong gia đình  cần hướng dẫn giáo dục hướng nghiệp và định hướng chọn nghề và tạo điều kiện môi trường để trẻ em tiếp cận được các nghề.   

2.6. Giáo dục về an toàn trong gia đình

Vấn đề an toàn trong gia đình trở thành vấn đề lớn và cũng mang tính thời đại. Có thể có hai loại an toàn mà cần tập trung chú ý đó là an toàn về thể xác và an toàn về tâm lý. Hai lĩnh vực trong thực tiễn tác động lẫn nhau và cái này trở thành nguyên nhân của cái kia.

Trong an toàn thể xác thường được chú ý tới việc tạo ra môi trường chống gây thương tích cho con người. Vấn đề này đụng chạm đến giáo dục tính tổ chức, kỷ luật trong cuộc sống nói chung, trong lao động nói riêng. Đặc biệt, trong thiết kế, chọn lựa các thiết bị trong gia đình và giáo dục sự hiểu biết về sự nguy hiểm của các thiết bị điện, cơ, nhiệt, …

Ngoài các tai nạn thương tích thường xảy ra trong gia đình, hiện nay nhiều gia đình đang lo sợ tệ nạn xã hội xâm hại vào gia đình. Vì vậy, việc xây dựng gia đình no ấm, hoà thuận là điều kiện để làm ổn định bầu không khí trong gia đình, các thành viên vui vẻ xây dựng gia đình và phòng được tệ nạn xã hội đi vào gia đình.

 2.7. Giáo dục tri thức trong gia đình

Gia đình là nhân tố quan trọng, đầu tiên trực tiếp tác động đến việc phát triển tri thức của trẻ em. Nhiều gia đình, từ khi con còn thơ ấu, cha mẹ đã chú ý dạy dỗ tỷ mỷ; song cũng nên tránh lối áp đặt học hành một cách thái quá với suy nghĩ con mình là siêu nhân, khiến trẻ bị già trước tuổi, hoặc có cháu còn đối phó hoặc thiếu trung thực. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy, khi trẻ em được sống trong môi trường gia đình tốt, thì tri thức cũng phát triển tốt hơn.

Giáo dục tinh thần ham học hỏi cho con cái ngay trong gia đình là điều quan trọng, bởi nếu con người không ham học hỏi, thì không thể phát triển tri thức được. Lòng ham học hỏi khiến cho nhiều em có nghị lực để vượt lên số phận. 

2.8. Giáo dục sức khoẻ trong gia đình

Để bảo đảm sức khoẻ cho mỗi con người, sự chăm lo phải được thực hiện từ khi còn ở trong bụng mẹ cho đến tuổi về già - “trở về với cát bụi”. Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khoẻ con người, vì mỗi con người đều được sinh ra, lớn lên trong một gia đình. Những bữa ăn gia đình điều độ là việc chăm sóc sức khoẻ tốt nhất cho mỗi con người. Với việc bảo đảm ăn chín, uống sôi; dùng các thức ăn đầy đủ chất dinh dưỡng, bảo đảm vệ sinh, uống nước sạch là phương thức tiết kiệm chi tiêu nhất.

Chăm sóc sức khoẻ cho người già không đơn thuần là chăm sóc về thể chất mà còn phải chăm sóc về cuộc sống tinh thần và xã hội cho người cao tuổi. Để làm được công việc này, gia đình cần tạo môi trường sống tốt ngay trong chính gia đình, đồng thời kết hợp với các tổ chức y tế, tổ chức xã hội để các cụ được khám chữa bệnh và tạo điều kiện cho các cụ tham gia công tác xã hội, hoặc khuyến khích làm việc nếu còn đủ khả năng, không để cho các cụ cảm tưởng rằng đã bị gạt ra ngoài lề của gia đình và xã hội. ở nước ta, với đạo lý “kính lão đắc thọ”, trong nhiều gia đình, con cháu hiếu thảo, tôn trọng và chăm lo cho các cụ, để các cụ được sống những ngày tuổi già vui vẻ. Gia đình là nơi chủ động phòng chống bệnh tật, bảo vệ sức khoẻ cho chính gia đình mình và cộng đồng.<

]]>